پنجشنبه, ۲۷ مهر ۱۳۹۶
تحلیلی بر بازار صنعت کرم
1395.فروردين

روزنامه ایران 6181 – 17/1/1395

گزارشی از دلایل ناکامی صنعت ورمی کمپوست در ایران

کرم های پولساز
 
ٰخسرو سلجوقی

صنعتی که می‌توانست ناجی محیط زیست ایران باشد و آب و خاک کشور را از شر کود و سموم شیمیایی مضر نجات داده و سلامت محصولات زراعی و باغی را تأمین کند و جامعه را از بحران رو به رشد سرطان تا حد زیادی نجات دهد، امروز به مدد بی‌مهری  برخی سازمان‌های مسئول در محاق قرار گرفته است. ماده اولیه این صنعت بقایای گیاهی و فضولات دامی و کارگران واقعی این صنعت کرم‌های خاکی هستند که این مواد را در دستگاه گوارش شان تجزیه  و به یکی از بهترین‌ کودهای بیولوژیک و مقوی خاک تبدیل می‌کنند.
اما اکنون و بعد از گذشت دو دهه از ورود این صنعت سبز به کشور، هنوز هم بیشترین یارانه‌ها برای کودهای مضر شیمیایی تخصیص می‌یابد و هیچ حمایتی از تولید ورمی کمپوست و تولید‌کنندگان آن نمی‌شود. در همین حال در واپسین روزهای دولت دهم، شبکه ای گلدکوئیستی در کشور شکل گرفت که ظاهراً تلاش‌اش توسعه این صنعت و افزایش تولید کود ورمی کمپوست بود اما نتیجه‌اش نابودی تولید‌کنندگان اصلی و هزاران تن کود مازادی شد که روی دست تولید‌کننده‌های خانگی باقی ماند چون بازار فروشی برای این محصول که گاهی کیفیت آن نیز به سبب تولید غیر علمی در منازل و انبارها و... زیر سئوال رفته بود، وجود نداشت و نتیجه اینکه عده‌ای انگشت شمار سودهای میلیاردی به جیب زده و ده‌ها هزار نفر کلاه گشادی به سرشان گذاشته شد.
خسرو سلجوقی، یکی از کارآفرینان و مدیران اجرایی کشور است که بسیاری از رسانه‌ها از او با عنوان «سلطان کرم ایران» یاد کرده‌اند. او از نخستین تولید‌کننده‌های کود سبز ورمی کمپوست در کشور است که اکنون دلایل ناکامی صنعت ورمی کمپوست را تشریح می‌کند. این کارآفرین برتر، بازنشسته و عضو هیئت علمی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری هم بوده که تاکنون جوایز متعددی را به دلیل ایده‌های نو و کارآفرینی‌های متعددی که صورت داده از دست عالی ترین مسئولان اجرایی کشور دریافت کرده است.

ورمی کمپوست چیست؟
ورمی‌کمپوست یک نوع کود آلی بیولوژیک بوده که حاصل فعالیت کرم خاکی حلقوی بارانی موسوم به آیزینیا فوتیدا (e.foetida) است. در واقع ورمی‌کمپوست نتیجه هضم طبیعی غذا در سامانه گوارش این کرم بوده که مواد آلی، بقایای گیاهی و فضولات دامی را به یک نوع کود آلی سودمند برای مصارف کشاورزی تبدیل می‌کند. این محصول دارای خواص بسیار زیادی است و می‌تواند محصولات کشاورزی را از نظر کمی و کیفی ارتقا دهد. این صنعت از سال‌های پیش از انقلاب در کشور به کار گرفته‌ شده ولیکن اوج صنعت ورمی‌کمپوست در اوایل دهه 80 به‌منظور کنترل، پردازش و تبدیل پسماندهای آلی شهری، روستایی و بقایای گیاهی در کشور بوده است. در سال 1380 در شهر شیراز روزانه 50 تن پسماندهای آلی توسط این کرم‌ها به کود تبدیل‌شد و در مزارع و باغ‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت.
برای احداث مزرعه پردازش و تولیدی نیاز به مکان و تجهیزات ساده‌ای است و در صورت تأمین مواد اولیه و داشتن دانش فنی و اخذ مجوزهای لازم زیر نظر وزارت صنعت، معدن و تجارت یا وزارت جهاد کشاورزی می‌توان به این حرفه پرداخت.
کرم خاکی قرمز رنگ علاوه بر اینکه می‌تواند در تبدیل مواد آلی به کود نقش داشته باشد، جسم و پروتئین اش نیز در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی، تهیه خوراک دام، طیور و آبزیان مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دهه 80 به همت استادان برجسته در دانشگاه‌های مختلف کشور و مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای چگونگی تولید ورمی کمپوست آموزش داده ‌شد اما از آن زمان تاکنون تحول مثبتی در مسیر تولید این نوع کود آلی دوستدار محیط زیست ایجاد نشده تا جایی‌که به مدد اجرانشدن قانون در دولت‌های گذشته، انگل‌های اقتصادی زیادی امکان رشد یافتند. شاید اگر دولت‌های وقت، به همان اندازه که در واردات و توزیع یارانه‌ای کودهای شیمیایی همت گماردند در این زمینه هم جدیت بیشتری در اجرای قانون و تحقق بند (ب) ماده 61 قانون برنامه چهارم توسعه، بند (ز) ماده 143 قانون برنامه پنجم توسعه و ماده 193 قانون برنامه پنجم توسعه به خرج می‌دادند و وزارت جهاد کشاورزی ملزم بودن وزارتخانه اش برای توصیه به مصرف این نوع کود ارگانیک و زیستی را باور می‌کرد، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز برای حفظ بهداشت و سلامت غذا توجه و دلسوزی لازم را می‌داشت و سازمان محیط‌زیست نیز برای صیانت از کیفیت خاک و محیط‌زیست احساس مسئولیت بیشتری می‌کرد و همگی برای اجرای قوانین نامبرده تلاش می‌کردند دیگر هرگز زمینه‌های سوء‌استفاده پیدا نمی‌شد و انگل‌های اقتصادی نیز در این زمینه امکان رشد پیدا نمی‌کردند.

 
دلایل سقوط صنعت ورمی کمپوست در ایران
با‌وجود رشد فزاینده تولید و مصرف ورمی‌کمپوست در کشور در دهه 80، متأسفانه  در سال‌های گذشته این صنعت به دلایل متعددی با ناکامی روبه‌رو شد. مهم‌ترین عامل اختصاص ارز به واردات کودهای شیمیایی است که این اقدام نیز به صنعت تولید ورمی‌کمپوست ضربه تمام‌کننده را وارد ساخت تا جایی که کودهای تولیدی توسط تولیدکنندگان واقعی روی دستشان باقی ماند. پرداخت نکردن به موقع یارانه مندرج در قانون بودجه برای خرید کودهای آلی و زیستی نیز از دیگر مواردی است که برای خرید کودهای شیمیایی پرداخت شد ولی برای این کود سالم و ارگانیک پرداخت نشد.
از سوی دیگر حمایت نکردن از راه‌اندازی صنایع جانبی همچون تولید پروتئین از کرم نیز موجب شد کرم تولیدی روی دست پرورش‌دهنده باقی بماند (حتی یک مورد هم مجوز صادر نشده است.)
در همین حال برخی شهرداری‌ها هم مبادرت به اجرای ماده 193 قانون برنامه پنجم توسعه نکردند چرا که برای ورود کارخانه‌های تولید کمپوست و زباله‌سوز و غیره پورسانت سفر براحتی تأمین می‌شود و برای دیدار این کارخانه‌های معظم باید به کشورهای اروپایی رفت ولی دیدن کرم پورسانت ندارد! مشخص نیست چرا دستورالعمل تهیه‌شده برای صدور مجوز صنعت پرورش کرم که از سال 1388 توسط سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی تهیه شده است تصویب و ابلاغ نمی شود! اما همه موانع به همین چند موردی که در بالا اشاره شد ختم نمی‌شود. از همه بدتر فرهنگ مردمی است که براحتی تغییر نمی‌کند، آنجا که به هر کس می‌خواهند توهین کنند می‌گویند مگر کرم داری؟ آری اگر کسی کرم داشته باشد باید گفت یعنی محیط‌زیست جهانی را نجات می‌دهد و رسانه‌های دیداری، شنیداری، نوشتاری و نظام آموزشی ما از این مقوله خود را به دور نگه‌داشته است.
متأسفانه تاکنون مکاتبات متعدد مسئولان نیز تاکنون بدون پاسخ باقی مانده است و موارد بیان‌شده و چالش‌های مطروحه و راهکار ایجاد اشتغال پایدار برای 180 هزار جوان جویای کار دانش‌آموخته کشور در این شرایط اقتصادی نیز مزید بر علت شده است. ناگفته نماند که ناهماهنگی بین ذینفعان و تولیدکنندگان و ناآگاهی کشاورزان به‌عنوان مصرف‌کننده و تولیدکننده و مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی که مواد دارای سموم شیمیایی بیش از مقدار استاندارد را به هر قیمتی خریداری می‌کنند و جان قابل خود را به بهایی ناقابل به انواع سرطان آلوده می‌کنند نیز این چرخه معیوب را معیوب تر کرده است. شاید اگر نظام استاندارد ما در ایران تعریف مشخصی برای فرآیند کنترل کیفیت و کمیت میزان استفاده از کودهای شیمیایی داشت امروز ناکامی صنعت ورمی کمپوست کمتر می‌شد. ورمی کمپوست تولیدی در ایران به عنوان یک کود آلی دوستدار محیط زیست و سلامت انسان، حتی امکان حضور در بازارهای صادراتی را هم به دلیل نرخ بالای سود تسهیلات سرمایه در گردش در مقایسه با رقبای خود ندارد.

فساد اقتصادی در قالب کارآفرینی با روش کرم کوئیستی
متأسفانه طی 2 سال آخر دولت دهم یک عده فرصت‌طلب و سودجو با طراحی و راه‌اندازی شبکه کوئیستی (کرم کوئیست) توانستند در بیشتر شهرهای کشور فروش کرم را به‌صورت سبدی به افراد بازنشسته، بیکار و کشاورزان آغاز کنند و سرمایه میلیاردی به جیب بزنند که به اثرات و نحوه فعالیت آنها اشاره خواهد شد.
 
فروش سبد حاوی تعداد اندکی کرم و مقداری کود گاوی با ارزش تمام‌شده حدود 3500 تا 4000تومان به قیمت 24000 تومان با وعده پرداخت سود 300 تا 400 درصدی، اقشار مختلف مردم را به خود جلب کرد و در این میان مسئولان نیز به گمان حمایت از کارآفرینی با مهر تأیید و صدور مجوز نیز بر جذابیت کاذب آن افزودند. درحالی‌که خریداران در اصل طی دوره سرمایه‌گذاری 6 ماه تا یک سال بین 6000 تومان تا 12000 تومان روی هر سبد سود دریافت می‌کردند و فروشنده نیز از فروش هر سبد بین 8000 تومان تا 14000 تومان سود می‌برد. با این سرمایه‌گذاری چه چیزی عاید خریدار ‌شد؟بگذارید واضح تر بگویم، این افراد یک سبد حاوی مقدار کمی کرم و فضولات دامی که دارای ارزش واقعی 4000 تومان است را به ارزش کاذب 24000 تومان یعنی 6 برابر به خریدار فروخته و قرارداد 6 ماهه یا یک‌ساله منعقد می‌کردند. خریدار برای خرید هر سبد کرم مبلغ 24000 تومان پرداخت کرده و به عبارتی برای 1000 عدد سبد 24 میلیون تومان می‌پرداخت. طی مدت قرارداد فروشنده هر 2 ماه یک‌بار بابت هر سبد فروخته‌شده مبلغ 4000 تومان سود پرداخت کرد، بدین ترتیب دارنده سبد در پایان دوره 6 ماهه حدود 6 میلیون تومان و طی یک سال 12 میلیون تومان سود دریافت کرده است. اما نکته این است که در واقع از مبلغ 24000 تومان اخذ شده توسط فروشنده مبلغ 12000 تومان به‌عنوان سود عودت داده‌ شده و با در نظر گرفتن قیمت واقعی سبد (4000 تومان) فروشنده با کسر هزینه و سود پرداختی حدود دویست درصد معادل 8000 تومان سود گرفته و قرارداد پایان‌یافته و اصل سرمایه خریدار سبد کرم تحویل‌شده یا می‌تواند با خرید مجدد این فعالیت را با همان روال ادامه دهد. (یعنی 2000 کرم در سبد کوچک به ابعاد 40 در 60 و ارتفاع 14 سانتی‌متر)
از گلدکوئیست تا کرم کوئیست
با موفقیتی که این شبکه کرم کوئیستی به دست آوردند، شرط خرید حداقل به تعداد 1000 سبد و به ارزش بیست‌وچهار میلیون تومان گذاشته شد که با محاسبات بالا می‌توان در تعداد سبدهای فروخته‌شده که بالغ بر 4 میلیون سبد می‌شد به مبالغ و اثرات آنکه اشاره خواهد شد پی برد.
در صورت انصراف طرفین خریدار یا فروشنده در پایان دوره همکاری یک‌ساله، خریدار صاحب 1000 عدد سبد حاوی حدود 100 گرم کرم در هر سبد است. هر سبد با احتساب وزن چگالی مواد آلی حداکثر 7 کیلوگرم مواد را در خود جای می‌دهد.
هر بستر دارای 100 گرم کرم است و قادر است در طی مدت 70 روز مواد غذایی داخل بستر را به ورمی‌کمپوست تبدیل کند. این در حالی است که بستر سبدی قابل‌پذیرش مواد آلی یا کرم بیشتر از این مقدار نیست و امکان اضافه کردن غذا طی این مدت با این روش امکان‌پذیر نخواهد بود.
در نتیجه تولیدکننده یا همان خریدار یا به قول مسئولان محترم، کارآفرینان در پایان 70 روز تلاش و نگهداری کرم و تغذیه و رعایت تمام فاکتورهای پرورش دارای حدود 7000 کیلوگرم محصول ورمی‌کمپوست می‌شوند و در صورت بازاریابی و فروش مستقیم به مصرف‌کننده از قرار هر کیلوگرم 500 تومان دریافت خواهند کرد. حدود سه‌ونیم میلیون تومان طی 70 روز یعنی روزانه حدود 50 هزار تومان بدون احتساب هزینه اجاره‌بها برای حداقل 200 مترمربع فضا، آب، برق، کارگر و سایر موارد شامل: مواد آلی، هزینه حمل‌ونقل و.... به عبارت دیگر می‌توان گفت که دخلش بود 19 و خرجش 20 هرچند این موضوع توسط سرمایه‌گذار یا همان فروشنده پیش‌بینی‌شده و خواهد گفت: که شما هم به جرگه ما بپیوندید و کرم بفروشید و سود ببرید و ببرید و دیگران را نیز به همین منوال برایشان کارآفرینی کنید و آنان نیز دیگران را؛ و این شده راه کسب درآمد و کارآفرینی و قصه همیشگی کرم کوئیست در کشور ما.

اثرات اقتصادی و بهداشتی این فعالیت کرم کوئیستی
هر سبد کرمی که توسط شبکه کرم کوئیست به متقاضیان داده می‌شود حاوی حدود 200 نخ کرم است که در صورت ازدیاد تا 400 نخ افزایش خواهد یافت و هر نخ کرم حدود نیم گرم وزن دارد و هر کرم در صورت تغذیه مناسب و داشتن شرایط محیط برای زیست می‌تواند 50 درصد وزن خود را در شبانه‌روز محصول تولید کند. در واقع هر سبد 100 گرم در روز و در یک دوره 60 روزه 6000 گرم ورمی‌کمپوست تولید می‌کند. یعنی حدود 6 کیلوگرم. با توجه به تحقیقات انجام‌شده برای تولید 1000 سبد حاوی کرم 27 مترمکعب کود دامی غنی‌شده به ارزش دو میلیون تومان نیاز است که می‌شود هرماه یک‌میلیون تومان. داشتن انبار یا سوله تولید به همراه 2 نفر کارگر به‌طور متوسط یک‌میلیون و پانصد هزار تومان هزینه ماهانه دارد.
1000
سبد طی 60 روز کاری 6000 کیلوگرم محصول با ارزش هر کیلو بین 300 تا 400 تومان در مجموع بین یک‌میلیون و هشتصد هزار تا دو میلیون و چهارصد هزار تومان فروش خواهد داشت. در هر دوره فقط 5 میلیون تومان هزینه مواد اولیه و هزینه‌های جاری را خواهیم داشت که این پروژه هرگز برای تولیدکننده سودآوری نخواهد داشت و کلیه افراد وصل شده به شبکه کرم کوئیستی در حال تولید و افزایش کرم و فروش به نفرات بعدی با همین منوال می‌باشند.
 
از اثرات مخرب این فعالیت نبود اخذ مجوز و پروانه بهره‌برداری و انجام تشریفات قانونی بویژه اخذ مجوزهای بهداشتی و زیست‌محیطی بوده و بعضاً در اماکن مسکونی در زیرزمین و سالن‌های مجاور شهرک‌ها، کود دامی تخلیه، پردازش و به فعالیت مشغول شدند و بــــا توجه به اشتراک بیماری‌های دام با انسان امکان وقوع هرگونه بیماری و فراگیر شدن آن در بین شهروندان خواهد بود.
عرضه محصولات بدون کیفیت اعتماد کشاورزان را در درازمدت سلب کرده و به برنامه‌های درازمدت دولت در برنامه پنجم توسعه در خصوص کاهش کودهای شیمیایی و استفاده از کودهای آلی آسیب جدی وارد کرد.
مرکز فعالیت این گروه‌ها در کرج ابتدای 45 متری گلشهر و برخی دیگر از نقاط استان تهران، ورامین، اسلامشهر و سایر استان‌ها و شهرهای کشور است که طی دو سال پایانی دولت دهم رشد فزاینده‌ای را داشته است. متأسفانه به دلیل رسیدگی نشدن عاجل به این مهم علاوه بر ایجاد شبهات و سوءاستفاده افراد سودجو، مانع رشد واقعی و توسعه منطقی و اصولی و قانونی شد و منجر به ضایع شدن حقوق افراد متخصص و تولیدکنندگان واقعی شد.

 

صنعت کرم

برچسب ها

پیوند با وبگاه های محیط زیست

برخی از سایت های مرتبط با وبگاه های محیط زیست را در قسمت زیر مشاهده نمایید.
کارآفرینها
  • تلاش ما بر آن است در وبسایت های کارآفرینها و پیشرفت، به نحوی واقع بینانه به مسائل بنگریم.